هوشنگ بدر نژاد – مهندس نگهداری هواپیما – سازمان هواپیمایی کشوری
هواپیماهای تجاری (Commercial) بزرگ و بعضی از هواپیماهای تجاری کوچک و شخصی بر اساس قوانین ایکائو (ICAO) ملزم به تجهیز به دو جعبه سیاه (Black Box) شده اند که اطلاعات پروازی را ضبط می کند . و از اطلاعات این جعبه در بررسی و بازسازی سوانح هوایی استفاده می شود ، البته رنگ این جعبه ها نارنجی و یا زرد است. یکی از آنها ارتباطات رادیویی و صداهای داخل کابین را ضبط می کند (CVR) دیگری اطلاعات پروازی (FDR) و پارامتر هایی مانند ارتفاع ، سرعت و جهت پرواز را ضبط می کند . در دستگاههای آنالوگ قدیمی از نوارهای مغناطیسی به پهنای یک چهارم اینچ ولی در نوع جدید از فناوری دیجیتالی برای ذخیره اطلاعات استفاده می گردد . وسایل ذخیره اطلاعات در محفظه ای که مقاومت بالایی در برابر ضربه ، آتش و انفجار و نفوذ آب دارد قرار گرفته است هر دو دستگاه در جایی مانند نزدیک دم هواپیما نصب می شود که معمولا در زمان سانحه کمتر آسیب می بیند .
یک جعبه سیاه آسیب دیده پس از سقوط
هر کدام از این دستگاهها یک فرستنده مکان یابی در زیر آب (ULB) دارد که اگر هواپیما در آب سقوط کرده باشد ، به پیدا کردن جعبه سیاه کمک می کند . این وسیله Pinger نیز نامیده می شود و وقتی که در داخل آب فرو رود فعال می شود و یک سیگنال اکوستیکی با فرکانس 5/37 کیلوهرتز ارسال می کند که به وسیله یک گیرنده مخصوص دریافت می شود .این فرستنده می تواند از عمق 14000 پایی هم سیگنال ارسال کند . منبع تغذیه این وسیله یک باتری با عمر شش سال و قابلیت کارکرد پیوسته سی روز می باشد .
در پیگیری یک سانحه هوایی ، هر دو جعبه سیاه (CVR و FDR ) سریعا برای بازخوانی به آزمایشگاه ویژه ارسال می گردد . در این آزمایشگاهها کامپیوتر های ویژه و تجهیزات صوتی ، اطلاعات ذخیره شده در دستگاهها را استخراج و به فرم قابل فهم تبدیل می کند .
این دستگاه اطلاعات خود را از طریق چندین کانال دریافت می کند که تعداد این کانال ها بستگی به نوع هواپیما دارد . معمولا یکی از کانال ها به گوشی خلبان ، یکی دیگر به گوشی کمک خلبان ، یک کانال دیگر به صحبت هایی که میهمانداران از طریق سیستم پخش صوت با مسافران صحبت می کنند . یک کانال به مکالمات خلبان با میهمانداران و یک کانال به مکالمات تلفنی مابین میهمانداران در قسمت های مختلف هواپیما اختصاص می یابد .
دستگاه CVR
دستگاه ضبط صوت کابین خلبان (CVR )
CVR مکالمات خدمه پروازی و همچنین صداهای داخل کابین خلبان مانند هشدارهای سیستم های مختلف را ضبط می کند این دستگاه قادر به ذخیره اطلاعات 30 دقیقه آخر پرواز می باشد ، ولی در نوع جدید (دیجیتالی) این مدت به دو ساعت افزایش یافته است .
یک میکروفون آزاد نیز در بالای سر خلبان وجود دارد که برای صداهای اطراف کابین خلبان از قبیل باز و بسته شدن در ، صدای باد ، صدای افزایش دور موتور ، اخطار های صوتی و هر آنچه که از بلندگوی آزاد پخش می شود ، صداهایی که برای گروه بررسی سانحه هوایی اهمیت دارند ، صداهای موتور ، اخطار های واماندگی ، باز و بسته شدن چرخ ها و ... می باشد .
شورای بررسی ، CVR معمولا شامل بازرسان هواپیمایی کشوری و نمایندگانی از شرکت هواپیمایی ، کارخانه سازنده هواپیما و موتور هواپیما و چند نفر خلبان می باشد که برای گوش کردن به نوار CVR و بررسی آن تشکیل می گردد . این کمیته رونوشتی را از نوار CVR (به صورت نوشته) استخراج می کند که در مراحل تحقیق از آن استفاده می شود . نوارهای ضبط شده در برج مراقبت پرواز با کدهای زمانی آنها نیز برای مشخص کردن زمان محلی و زمان وقوع سانحه به کار می رود. این زمان ها به وسیله کامپیوتر با زمان های رونوشت استخراج شده از نوار CVR مقایسه می گردد . بدینوسیله زمان دقیق هر رویدادی که به سانحه منجر شده است به دست می آید .
به دلیل حساسیت بالای موضوع و دلایل امنیتی ، نوار CVR و بازخوانی آن ( رونوشت ) در دسترس عموم قرار نمیگیرد و برای پیگرد های قانونی و حقوقی استفاده نمی شود .
دستگاه FDR
دستگاه ضبط کننده اطلاعات پروازی (FDR)
دستگاه FDR موجود در هواپیما وضعیت عملکردهای مختلفی را در پرواز ضبط می کند . بر اساس قوانین ایکائو ، هواپیماهایی که جدیدا ساخته می شود ، می باید به یک نوعی از دستگاه FDR که قادر است دست کم سی و دو پارامتر را که در ضمیمه ( Annex ) شماره 6 ایکائو ذکر شده است ضبط نماید مجهز شده است . قابل ذکر است که بعضی از دستگاههای جدید FDR توانایی ضبط وضعیت بیش از 300 پارامتر را دارا می باشند . این وسیله قابلیت ذخیره اطلاعات حداقل 25 ساعت گذشته را دارد . پارامتر هایی که در این دستگاه ضبط می شود عبارت است از : زمان ، ارتفاع ، سرعت هوایی ، جهت پرواز ، فلپ ها (Flap) ، تا وضعیت خلبان خودکار و هشداردهنده های دود و آتش که می تواند در تحقیقات کمک موثری بنماید . گروه ایمنی پرواز با استفاده از داده هایی که از FDR به دست می آید می تواند پرواز را به وسیله کامپیوتر بازسازی ویدئویی کند، بازرسان گروه تحقیق سانحه هوایی می توانند وضعیت هواپیما ، آلات دقیق هواپیما ، وضعیت موتورها و دیگر مشخصات پرواز و همچنین آخرین حرکت قبل از سانحه هوایی را مجسم کنند . تجربه ثابت کرده است که هر دو دستگاه CVR و FDR ابزار مهمی در فرایند بررسی سوانح هوایی می باشد و به کمک آنها اطلاعاتی به دست می آید که از طرف مشخص کردن آنها با استفاده از روشهای دیگر خیلی مشکل و یا غیر ممکن است . مجموع این اطلاعات و دیگر داده های به دست آمده از بررسی ها نقش مهمی در مشخص کردن علت یا علت های احتمالی بروز سوانح هوایی دارند .
